मूलभूत कर्तव्ये – नागरिक म्हणून आपली जबाबदारी



प्रस्तावना

भारत हा लोकशाहीप्रधान देश असून येथे नागरिकांना विविध मूलभूत अधिकार दिलेले आहेत. मात्र अधिकारांसोबत कर्तव्यांची जाणीव असणेही तितकेच आवश्यक आहे. म्हणूनच भारतीय राज्यघटनेत नागरिकांची मूलभूत कर्तव्ये समाविष्ट करण्यात आली आहेत. ही कर्तव्ये प्रत्येक नागरिकाने देश, समाज व संविधानाप्रती प्रामाणिकपणे पाळणे अपेक्षित आहे.

मूलभूत कर्तव्यांची संकल्पना

भारतीय राज्यघटनेतील अनुच्छेद ५१-अ अंतर्गत मूलभूत कर्तव्यांचा समावेश करण्यात आला आहे. ही कर्तव्ये १९७६ साली ४२ व्या घटनादुरुस्तीद्वारे राज्यघटनेत समाविष्ट झाली. या कर्तव्यांचा उद्देश नागरिकांमध्ये राष्ट्रीय एकात्मता, शिस्त, सामाजिक बांधिलकी व देशभक्ती निर्माण करणे हा आहे.

भारतीय नागरिकांची मूलभूत कर्तव्ये

भारतीय संविधानानुसार प्रत्येक नागरिकाने खालील कर्तव्ये पाळावीत—

१) Constitution of India, त्याचे आदर्श, संस्था, राष्ट्रध्वज व राष्ट्रगीत यांचा सन्मान करणे.

२) स्वातंत्र्यलढ्यातून मिळालेल्या उच्च आदर्शांचे पालन करणे.

३) भारताचे सार्वभौमत्व, एकता व अखंडता जपणे.

४) देशाचे संरक्षण करणे व आवश्यकतेनुसार राष्ट्रीय सेवा बजावणे.

५) सर्व भारतीयांमध्ये बंधुता, सौहार्द व समतेची भावना वाढवणे.

६) भारतीय संस्कृतीचा समृद्ध वारसा जतन करणे.

७) वनसंपदा, नद्या, तलाव, पर्यावरण व सजीव प्राणी यांचे संरक्षण करणे.

८) वैज्ञानिक दृष्टिकोन, मानवतावाद व सुधारणेची भावना विकसित करणे.

९) सार्वजनिक मालमत्तेचे संरक्षण करणे व हिंसेपासून दूर राहणे.

१०) वैयक्तिक व सामूहिक क्षेत्रात उत्कृष्टतेकडे वाटचाल करणे.

११) पालकांनी किंवा पालकत्व असलेल्या व्यक्तींनी ६ ते १४ वर्षे वयोगटातील मुलांना शिक्षण देणे.

मूलभूत कर्तव्यांचे महत्त्व

मूलभूत कर्तव्ये कायदेशीर शिक्षेइतकी सक्तीची नसली तरी ती नैतिक व सामाजिक जबाबदारी निश्चित करतात. नागरिकांनी ही कर्तव्ये पाळल्यास—

समाजात शिस्त व सुव्यवस्था निर्माण होते

राष्ट्रीय एकात्मता मजबूत होते

लोकशाही व्यवस्थेला स्थैर्य प्राप्त होते

पर्यावरण व सार्वजनिक संसाधनांचे संरक्षण होते

नागरिक आणि कायदा

एक सुजाण नागरिक केवळ अधिकारांची मागणी न करता कर्तव्यांची पूर्तता करतो. न्यायालये व शासन यंत्रणा प्रभावीपणे चालण्यासाठी नागरिकांची सहकार्याची भूमिका महत्त्वाची आहे. त्यामुळे मूलभूत कर्तव्ये ही केवळ संविधानातील शब्द न राहता दैनंदिन जीवनातील आचरण बनली पाहिजेत.

निष्कर्ष

भारताचा एक जबाबदार नागरिक म्हणून आपण सर्वांनी मूलभूत कर्तव्यांचे पालन करणे ही आपली नैतिक व सामाजिक जबाबदारी आहे. अधिकार आणि कर्तव्ये यांचा समतोल राखल्यासच सुदृढ, सक्षम व प्रगत भारत घडू शकतो.

Adv. Sachin Waghmare हे महाराष्ट्रात कार्यरत विधीज्ञ असून ते फौजदारी, कौटुंबिक व नागरी कायद्याशी संबंधित प्रकरणांमध्ये कार्यरत आहेत. कायदेविषयक जनजागृती व संविधानिक मूल्यांवर लेखन करणे हा त्यांच्या लेखनाचा मुख्य उद्देश आहे.

📞 मोबाईल : 9423105103 / 7743831662

सूचना : ही माहिती Bar Council of India नियमांच्या अधीन असून जाहिरात किंवा Solicitation म्हणून समजू नये.