भारतामध्ये पोलीस अटक ही कायदेशीर प्रक्रिया असली तरी ती नागरिकांच्या मूलभूत हक्कांच्या चौकटीतच केली गेली पाहिजे. अनेक वेळा माहितीअभावी नागरिक आपले अधिकार वापरू शकत नाहीत. हा लेख सामान्य नागरिकांना सोप्या भाषेत पोलीस अटक करताना असणारे कायदेशीर अधिकार समजावून सांगतो.


1) अटक करण्यामागील कारण जाणून घेण्याचा अधिकार

कोणत्याही व्यक्तीस अटक करताना पोलीस अधिकाऱ्याने अटक करण्याचे स्पष्ट कारण सांगणे बंधनकारक आहे. हा अधिकार Code of Criminal Procedure, 1973 (CrPC) अंतर्गत संरक्षित आहे.

कारण न सांगता केलेली अटक बेकायदेशीर ठरू शकते.


2) वकील घेण्याचा अधिकार

अटक झाल्यानंतर संबंधित व्यक्तीस तत्काळ वकीलाशी संपर्क साधण्याचा व सल्ला घेण्याचा अधिकार आहे. हा हक्क Constitution of India मधील मूलभूत अधिकारांमधून येतो.

पोलीस वकीलाशी भेट नाकारू शकत नाहीत.


3) कुटुंबीय किंवा मित्रांना माहिती देण्याचा अधिकार

अटक झाल्यानंतर पोलीसांनी किमान एका नातेवाईकाला किंवा मित्राला अटकेची माहिती देणे आवश्यक आहे. अटकेची नोंद (Arrest Memo) तयार करून त्यावर साक्षीदाराची सही घेणेही बंधनकारक आहे.


4) महिलांसाठी विशेष संरक्षण

महिलांची अटक शक्यतो दिवसा करावी.

महिला पोलीस अधिकाऱ्याशिवाय महिलांची अटक करता येत नाही.

महिलांचा शारीरिक सन्मान आणि गोपनीयता राखणे बंधनकारक आहे.


5) वैद्यकीय तपासणीचा अधिकार

अटक केलेल्या व्यक्तीची वैद्यकीय तपासणी करून घेण्याचा अधिकार आहे. अटकेच्या वेळी किंवा कोठडीत कोणतीही इजा झाल्यास त्याची नोंद वैद्यकीय अहवालात असणे आवश्यक आहे.


6) 24 तासांत न्यायालयात हजर करण्याचा अधिकार

अटक केल्यानंतर 24 तासांच्या आत (प्रवासाचा वेळ वगळून) संबंधित व्यक्तीस न्यायालयात हजर करणे बंधनकारक आहे. न्यायालयाच्या परवानगीशिवाय पोलीस कोठडी वाढवता येत नाही.


7) अमानुष वागणूक न मिळण्याचा अधिकार

कोणत्याही प्रकारचा छळ, मारहाण किंवा जबरदस्तीने कबुली घेणे कायद्याने निषिद्ध आहे. अशा प्रकारची वागणूक आढळल्यास संबंधित पोलीस अधिकाऱ्यांविरुद्ध कायदेशीर कारवाई होऊ शकते.


निष्कर्ष :

पोलीस अटक ही कायदेशीर असली तरी नागरिकांचे हक्क अबाधित राहणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. आपल्या अधिकारांची माहिती असल्यास बेकायदेशीर अटक, छळ किंवा अन्यायाला प्रभावीपणे तोंड देता येते. कायदेशीर सल्ल्यासाठी तज्ज्ञ वकीलाचा सल्ला घेणे नेहमीच हितावह ठरते.

Keywords: Arrest Rights India, Police Arrest Law

ॲड. सचिन वाघमारे

मो. नं. 7743831662 /9423105103

अधिवक्ता – फौजदारी व दिवाणी कायदा

नागरिकांचे कायदेशीर हक्क, फौजदारी प्रक्रिया व व्यावहारिक कायदेशीर मार्गदर्शन या विषयांवर लेखन. न्यायप्रवेश सुलभ व्हावा यासाठी सोप्या भाषेतील कायदेविषयक माहिती देणे हा उद्देश.